[I-A] 1) つり合い位置 θ 0 \theta_0 θ 0 では,重力によるトルクとねじりばかりの復元トルクがつり合う。m 1 m_1 m 1 は ( 0 , L cos θ 0 , L sin θ 0 ) (0,L\cos\theta_0,L\sin\theta_0) ( 0 , L cos θ 0 , L sin θ 0 ) ,m 2 m_2 m 2 は ( 0 , − L cos θ 0 , − L sin θ 0 ) (0,-L\cos\theta_0,-L\sin\theta_0) ( 0 , − L cos θ 0 , − L sin θ 0 ) ,棒の重心は原点なので μ g \mu g μg は寄与しない。x x x 軸まわりの重力トルクは − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ 0 -(m_1-m_2)gL\cos\theta_0 − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ 0 (y y y 成分の重さで − θ -\theta − θ 方向)。よって
− ( m 1 − m 2 ) g L cos θ 0 − k θ 0 = 0 , ( m 2 − m 1 ) g L cos θ 0 = k θ 0 .
-(m_1-m_2)gL\cos\theta_0-k\theta_0=0,\qquad
(m_2-m_1)gL\cos\theta_0=k\theta_0.
− ( m 1 − m 2 ) g L cos θ 0 − k θ 0 = 0 , ( m 2 − m 1 ) g L cos θ 0 = k θ 0 .
[I-A] 2) 一様な棒の軸まわり慣性モーメントは 1 12 μ ( 2 L ) 2 = 1 3 μ L 2 \tfrac{1}{12}\mu(2L)^2=\tfrac{1}{3}\mu L^2 12 1 μ ( 2 L ) 2 = 3 1 μ L 2 ,両端の小球はそれぞれ m 1 L 2 m_1L^2 m 1 L 2 ,m 2 L 2 m_2L^2 m 2 L 2 。よって
I = 1 3 μ L 2 + ( m 1 + m 2 ) L 2 .
I=\tfrac{1}{3}\mu L^2+(m_1+m_2)L^2.
I = 3 1 μ L 2 + ( m 1 + m 2 ) L 2 .
[I-A] 3) 角度 θ \theta θ における重力トルクは − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ -(m_1-m_2)gL\cos\theta − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ ,ばねトルクは − k θ -k\theta − k θ 。回転の運動方程式は
I θ ¨ = − k θ − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ = − k θ + ( m 2 − m 1 ) g L cos θ .
I\ddot\theta=-k\theta-(m_1-m_2)gL\cos\theta=-k\theta+(m_2-m_1)gL\cos\theta.
I θ ¨ = − k θ − ( m 1 − m 2 ) g L cos θ = − k θ + ( m 2 − m 1 ) g L cos θ .
[I-A] 4) 両辺に θ ˙ \dot\theta θ ˙ を掛けて時間積分する:
d d t [ 1 2 I θ ˙ 2 ] = − k θ θ ˙ + ( m 2 − m 1 ) g L cos θ θ ˙ = − d d t [ 1 2 k θ 2 − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ ] .
\frac{d}{dt}\!\left[\tfrac12 I\dot\theta^2\right]=-k\theta\dot\theta+(m_2-m_1)gL\cos\theta\,\dot\theta=-\frac{d}{dt}\!\left[\tfrac12 k\theta^2-(m_2-m_1)gL\sin\theta\right].
d t d [ 2 1 I θ ˙ 2 ] = − k θ θ ˙ + ( m 2 − m 1 ) g L cos θ θ ˙ = − d t d [ 2 1 k θ 2 − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ ] .
よって E = 1 2 I θ ˙ 2 + 1 2 k θ 2 − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ E=\tfrac12 I\dot\theta^2+\tfrac12 k\theta^2-(m_2-m_1)gL\sin\theta E = 2 1 I θ ˙ 2 + 2 1 k θ 2 − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ が時間に依らない。重力ポテンシャル − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ -(m_2-m_1)gL\sin\theta − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ は m 2 m_2 m 2 (下)の重心高さ − L sin θ -L\sin\theta − L sin θ と m 1 m_1 m 1 (上)の高さ L sin θ L\sin\theta L sin θ から − m 2 g L sin θ ⋅ ( − 1 ) + m 1 g L sin θ = − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ -m_2gL\sin\theta\cdot(-1)+m_1gL\sin\theta=-(m_2-m_1)gL\sin\theta − m 2 g L sin θ ⋅ ( − 1 ) + m 1 g L sin θ = − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ と読み取れる。
[I-A] 5) θ = θ 0 + δ θ \theta=\theta_0+\delta\theta θ = θ 0 + δ θ を代入し cos θ ≈ cos θ 0 − sin θ 0 δ θ \cos\theta\approx\cos\theta_0-\sin\theta_0\,\delta\theta cos θ ≈ cos θ 0 − sin θ 0 δ θ 。問1のつり合い式 ( m 2 − m 1 ) g L cos θ 0 = k θ 0 (m_2-m_1)gL\cos\theta_0=k\theta_0 ( m 2 − m 1 ) g L cos θ 0 = k θ 0 で 0 次が消え,1 次は
I δ θ ¨ = − k δ θ − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 δ θ .
I\,\ddot{\delta\theta}=-k\,\delta\theta-(m_2-m_1)gL\sin\theta_0\,\delta\theta.
I δ θ ¨ = − k δ θ − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 δ θ .
[I-A] 6) 角振動数 Ω 2 = [ k + ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 ] / I \Omega^2=\bigl[k+(m_2-m_1)gL\sin\theta_0\bigr]/I Ω 2 = [ k + ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 ] / I 。Ω = 2 π / T \Omega=2\pi/T Ω = 2 π / T より k + ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 = 4 π 2 I / T 2 k+(m_2-m_1)gL\sin\theta_0=4\pi^2 I/T^2 k + ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 = 4 π 2 I / T 2 、すなわち
k = 4 π 2 I T 2 − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 .
k=\frac{4\pi^2 I}{T^2}-(m_2-m_1)gL\sin\theta_0.
k = T 2 4 π 2 I − ( m 2 − m 1 ) g L sin θ 0 .
[I-A] 7) 引力トルクは大球と小球が距離 d d d のとき G M m / d 2 ⋅ L GMm/d^2\cdot L GM m / d 2 ⋅ L がペア(左右)で同じ向きに加わる。μ = 0 \mu=0 μ = 0 、m 1 = m 2 = m m_1=m_2=m m 1 = m 2 = m のもとつり合い位置での引力トルクは 2 G M m L / d 2 2GMmL/d^2 2 GM m L / d 2 、復元トルクは k θ 1 k\theta_1 k θ 1 。両者がつり合い k θ 1 = 2 G M m L / d 2 k\theta_1=2GMmL/d^2 k θ 1 = 2 GM m L / d 2 。慣性モーメントは I = 2 m L 2 I=2mL^2 I = 2 m L 2 ではなく問題文で I = 1.4 k g m 2 I=1.4\,\mathrm{kg\,m^2} I = 1.4 kg m 2 と与えられている。微小振動の角振動数は Ω 2 = k / I \Omega^2=k/I Ω 2 = k / I (θ 1 \theta_1 θ 1 は微小、重力項は無視できる)で T = 2 π I / k T=2\pi\sqrt{I/k} T = 2 π I / k 。k = 4 π 2 I / T 2 k=4\pi^2 I/T^2 k = 4 π 2 I / T 2 を引力つり合い式に代入し
G = k θ 1 d 2 2 M m L = 2 π 2 I θ 1 d 2 T 2 M m L .
G=\frac{k\theta_1 d^2}{2MmL}=\frac{2\pi^2 I\theta_1 d^2}{T^2 MmL}.
G = 2 M m L k θ 1 d 2 = T 2 M m L 2 π 2 I θ 1 d 2 .
数値代入。T = 31.4 m i n = 31.4 × 60 s = 1884 s T=31.4\,\mathrm{min}=31.4\times60\,\mathrm{s}=1884\,\mathrm{s} T = 31.4 min = 31.4 × 60 s = 1884 s 、T 2 = 3.55 × 10 6 s 2 T^2=3.55\times10^6\,\mathrm{s^2} T 2 = 3.55 × 1 0 6 s 2 。2 π 2 = 19.7 2\pi^2=19.7 2 π 2 = 19.7 。
G = 19.7 × 1.4 × 0.015 × ( 0.20 ) 2 3.55 × 10 6 × 100 × 0.70 × 1.0 = 19.7 × 1.4 × 0.015 × 0.040 3.55 × 10 6 × 70 .
G=\frac{19.7\times1.4\times0.015\times(0.20)^2}{3.55\times10^6\times100\times0.70\times1.0}
=\frac{19.7\times1.4\times0.015\times0.040}{3.55\times10^6\times70}.
G = 3.55 × 1 0 6 × 100 × 0.70 × 1.0 19.7 × 1.4 × 0.015 × ( 0.20 ) 2 = 3.55 × 1 0 6 × 70 19.7 × 1.4 × 0.015 × 0.040 .
分子 = 19.7 × 1.4 × 6.0 × 10 − 4 = 1.655 × 10 − 2 =19.7\times1.4\times6.0\times10^{-4}=1.655\times10^{-2} = 19.7 × 1.4 × 6.0 × 1 0 − 4 = 1.655 × 1 0 − 2 。分母 = 2.485 × 10 8 =2.485\times10^8 = 2.485 × 1 0 8 。よって
G ≈ 6.7 × 10 − 11 m 3 k g − 1 s − 2 .
G\approx 6.7\times10^{-11}\;\mathrm{m^3\,kg^{-1}\,s^{-2}}.
G ≈ 6.7 × 1 0 − 11 m 3 k g − 1 s − 2 .
[I-B] 1) 拘束 x 2 + y 2 + z 2 = ℓ 2 x^2+y^2+z^2=\ell^2 x 2 + y 2 + z 2 = ℓ 2 かつ z < 0 z<0 z < 0 より z = − ℓ 2 − x 2 − y 2 z=-\sqrt{\ell^2-x^2-y^2} z = − ℓ 2 − x 2 − y 2 。∣ x ∣ , ∣ y ∣ ≪ ℓ |x|,|y|\ll\ell ∣ x ∣ , ∣ y ∣ ≪ ℓ で展開して
z ≈ − ℓ + x 2 + y 2 2 ℓ .
z\approx-\ell+\frac{x^2+y^2}{2\ell}.
z ≈ − ℓ + 2 ℓ x 2 + y 2 .
[I-B] 2) 速度 z ˙ \dot z z ˙ を無視するから運動エネルギーは T = 1 2 m ( x ˙ 2 + y ˙ 2 ) T=\tfrac12 m(\dot x^2+\dot y^2) T = 2 1 m ( x ˙ 2 + y ˙ 2 ) 。ポテンシャルは U = m g z = − m g ℓ + m g 2 ℓ ( x 2 + y 2 ) U=mgz=-mg\ell+\frac{mg}{2\ell}(x^2+y^2) U = m g z = − m g ℓ + 2 ℓ m g ( x 2 + y 2 ) 。定数項を落とし
L = 1 2 m ( x ˙ 2 + y ˙ 2 ) − m g 2 ℓ ( x 2 + y 2 ) .
\mathcal L=\tfrac12 m(\dot x^2+\dot y^2)-\tfrac{mg}{2\ell}(x^2+y^2).
L = 2 1 m ( x ˙ 2 + y ˙ 2 ) − 2 ℓ m g ( x 2 + y 2 ) .
[I-B] 3) ( X ˙ , Y ˙ ) = R ˙ ( Ω t ) ( x , y ) + R ( Ω t ) ( x ˙ , y ˙ ) \bigl(\dot X,\dot Y\bigr)=\dot R(\Omega t)\bigl(x,y\bigr)+R(\Omega t)(\dot x,\dot y) ( X ˙ , Y ˙ ) = R ˙ ( Ω t ) ( x , y ) + R ( Ω t ) ( x ˙ , y ˙ ) 。具体的には
X ˙ = x ˙ cos Ω t − y ˙ sin Ω t − Ω ( x sin Ω t + y cos Ω t ) ,
\dot X=\dot x\cos\Omega t-\dot y\sin\Omega t-\Omega(x\sin\Omega t+y\cos\Omega t),
X ˙ = x ˙ cos Ω t − y ˙ sin Ω t − Ω ( x sin Ω t + y cos Ω t ) ,
Y ˙ = x ˙ sin Ω t + y ˙ cos Ω t + Ω ( x cos Ω t − y sin Ω t ) .
\dot Y=\dot x\sin\Omega t+\dot y\cos\Omega t+\Omega(x\cos\Omega t-y\sin\Omega t).
Y ˙ = x ˙ sin Ω t + y ˙ cos Ω t + Ω ( x cos Ω t − y sin Ω t ) .
[I-B] 4) X ˙ 2 + Y ˙ 2 \dot X^2+\dot Y^2 X ˙ 2 + Y ˙ 2 を計算し,回転行列の直交性 R ⊤ R = I R^\top R=I R ⊤ R = I より
X ˙ 2 + Y ˙ 2 = ( x ˙ − Ω y ) 2 + ( y ˙ + Ω x ) 2 = x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2 Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) .
\dot X^2+\dot Y^2=(\dot x-\Omega y)^2+(\dot y+\Omega x)^2=\dot x^2+\dot y^2+\Omega^2(x^2+y^2)+2\Omega(x\dot y-y\dot x).
X ˙ 2 + Y ˙ 2 = ( x ˙ − Ω y ) 2 + ( y ˙ + Ω x ) 2 = x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) .
よって
T = 1 2 m [ x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2 Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) ] .
T=\tfrac12 m\bigl[\dot x^2+\dot y^2+\Omega^2(x^2+y^2)+2\Omega(x\dot y-y\dot x)\bigr].
T = 2 1 m [ x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) ] .
[I-B] 5) 微小振動でのラグランジアンは L = T − U \mathcal L=T-U L = T − U で,U = m g 2 ℓ ( x 2 + y 2 ) U=\tfrac{mg}{2\ell}(x^2+y^2) U = 2 ℓ m g ( x 2 + y 2 ) 。
L = 1 2 m [ x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2 Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) ] − m g 2 ℓ ( x 2 + y 2 ) .
\mathcal L=\tfrac12 m\!\left[\dot x^2+\dot y^2+\Omega^2(x^2+y^2)+2\Omega(x\dot y-y\dot x)\right]-\tfrac{mg}{2\ell}(x^2+y^2).
L = 2 1 m [ x ˙ 2 + y ˙ 2 + Ω 2 ( x 2 + y 2 ) + 2Ω ( x y ˙ − y x ˙ ) ] − 2 ℓ m g ( x 2 + y 2 ) .
オイラー・ラグランジュ方程式 d d t ∂ L ∂ x ˙ − ∂ L ∂ x = 0 \frac{d}{dt}\frac{\partial\mathcal L}{\partial\dot x}-\frac{\partial\mathcal L}{\partial x}=0 d t d ∂ x ˙ ∂ L − ∂ x ∂ L = 0 から
m x ¨ − 2 m Ω y ˙ + ( m g ℓ − m Ω 2 ) x = 0 , m y ¨ + 2 m Ω x ˙ + ( m g ℓ − m Ω 2 ) y = 0.
m\ddot x-2m\Omega\dot y+\!\left(\frac{mg}{\ell}-m\Omega^2\right)\!x=0,\;
m\ddot y+2m\Omega\dot x+\!\left(\frac{mg}{\ell}-m\Omega^2\right)\!y=0.
m x ¨ − 2 m Ω y ˙ + ( ℓ m g − m Ω 2 ) x = 0 , m y ¨ + 2 m Ω x ˙ + ( ℓ m g − m Ω 2 ) y = 0.
[I-B] 6) 上式は α = Ω \alpha=\Omega α = Ω 、β 2 = g / ℓ − Ω 2 \beta^2=g/\ell-\Omega^2 β 2 = g / ℓ − Ω 2 の場合に対応。w ± = x ± i y w_\pm=x\pm iy w ± = x ± i y を作ると w ¨ ± ∓ 2 i α w ˙ ± + β 2 w ± = 0 \ddot w_\pm\mp 2i\alpha\dot w_\pm+\beta^2 w_\pm=0 w ¨ ± ∓ 2 i α w ˙ ± + β 2 w ± = 0 。特性方程式 λ 2 ∓ 2 i α λ + β 2 = 0 \lambda^2\mp2i\alpha\lambda+\beta^2=0 λ 2 ∓ 2 i α λ + β 2 = 0 から λ = ± i α ± i α 2 + β 2 \lambda=\pm i\alpha\pm i\sqrt{\alpha^2+\beta^2} λ = ± i α ± i α 2 + β 2 。α 2 ≪ β 2 \alpha^2\ll\beta^2 α 2 ≪ β 2 で α 2 + β 2 ≈ β \sqrt{\alpha^2+\beta^2}\approx\beta α 2 + β 2 ≈ β 。よって w + w_+ w + は λ = − i α ± i β \lambda=-i\alpha\pm i\beta λ = − i α ± i β 、w − w_- w − は λ = i α ± i β \lambda=i\alpha\pm i\beta λ = i α ± i β 。一般解は
w + ( t ) ≈ e − i α t ( A + cos β t + B + sin β t ) , w − ( t ) ≈ e + i α t ( A − cos β t + B − sin β t ) .
w_+(t)\approx e^{-i\alpha t}(A_+\cos\beta t+B_+\sin\beta t),\quad
w_-(t)\approx e^{+i\alpha t}(A_-\cos\beta t+B_-\sin\beta t).
w + ( t ) ≈ e − i α t ( A + cos β t + B + sin β t ) , w − ( t ) ≈ e + i α t ( A − cos β t + B − sin β t ) .
[I-B] 7) A + = A − = x 0 A_+=A_-=x_0 A + = A − = x 0 、B ± ≈ 0 B_\pm\approx 0 B ± ≈ 0 より
x ( t ) = 1 2 ( w + + w − ) = x 0 cos ( α t ) cos ( β t ) ,
x(t)=\tfrac12(w_++w_-)=x_0\cos(\alpha t)\cos(\beta t),
x ( t ) = 2 1 ( w + + w − ) = x 0 cos ( α t ) cos ( β t ) ,
y ( t ) = 1 2 i ( w + − w − ) = − x 0 sin ( α t ) cos ( β t ) .
y(t)=\tfrac{1}{2i}(w_+-w_-)=-x_0\sin(\alpha t)\cos(\beta t).
y ( t ) = 2 i 1 ( w + − w − ) = − x 0 sin ( α t ) cos ( β t ) .
すなわち振り子の振動方向ベクトルは cos ( β t ) \cos(\beta t) cos ( β t ) で振動しつつ,向きが角速度 − α = − Ω -\alpha=-\Omega − α = − Ω で慣性系に対し回転する(フーコー振り子の歳差運動)。